KẾT QUẢ THỰC HIỆN 28 NĂM GIẢI THƯỞNG KIẾN TRÚC QUỐC GIA

12/04/2022 bởi adm@adm

BỐI CẢNH VÀ MỤC TIÊU

Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia (GTKTQG) do Thủ tướng Chính phủ thành lập và giao cho Hội Kiến trúc sư Việt Nam, Bộ Xây dựng, Bộ Văn hoá – Thể thao và Du lịch đồng tổ chức từ năm 1994 theo định kỳ 2 năm một lần nhằm tôn vinh các tác giả – tác phẩm kiến trúc xuất sắc trên toàn quốc. Năm 2022 sẽ ghi dấu Kỳ GTKTQG lần thứ 15.

Đây là Giải thưởng chính thống cao nhất, có uy tín lâu đời nhất về Kiến trúc tại Việt Nam, được Nhà nước Việt Nam công nhận là cơ sở để xét tặng các Giải thưởng Quốc gia cao quý khác bao gồm: Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật, Giải thưởng Hồ Chí Minh cũng như các Giải thưởng về thành tựu kiến trúc quốc tế…

GTKTQG hướng đến các mục tiêu chính là:

• Thúc đẩy sáng tạo kiến trúc.
• Tôn vinh các tác giả, tác phẩm kiến trúc xuất sắc.
• Góp phần định hướng phát triển nền kiến trúc Việt Nam và nâng cao nhận thức cộng đồng về nghệ thuật kiến trúc.

 

QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN

Qua 14 kỳ Giải thưởng, Hội đồng GTKTQG đã nhận được 2124 tác phẩm tham dự, đã trao 01 Giải thưởng Lớn, 21 Giải Nhất/ Giải Vàng, 102 Giải Nhì/ Giải Bạc, 213 Giải Ba/ Giải Đồng, 194 Giải Khuyến khích/ Giải Chuyên đề, Thể loại và Giải thưởng Hội đồng cho các tập thể và cá nhân tác giả – tác phẩm đoạt giải. Bên cạnh đó, Hội đồng GTKTQG cũng đã trao 18 Bằng khen KTS Trẻ tiêu biểu, 10 Bằng khen cho các Đơn vị/ Tập thể và cá nhân tích cực tham dự Giải, 01 Giải Tác phẩm được cộng đồng yêu thích và 14 Chứng nhận danh hiệu “Nhà Đầu tư Thông minh” cho các Chủ đầu tư công trình đạt giải cao, có tầm nhìn mang tính đột phá cũng như quan tâm sâu sắc đến lợi ích chung của xã hội, cộng đồng… Về số lượng tác phẩm tham gia có tăng – giảm từng kỳ do tình hình kinh tế xã hội, nhưng 2 kỳ gần đây đều tăng trên 30% so với kỳ giải thưởng trước đó.

Với mong muốn: GTKTQG ngày càng nâng cao chất lượng, theo sát với thực tiễn sáng tác, mục đích và ý nghĩa của giải thưởng ngày càng được lan tỏa, thu hút sự quan tâm của giới nghề và xã hội, Hội KTSVN cũng đã nhiều lần tổ chức tọa đàm, lấy ý kiến các chuyên gia, các KTS và các Hội Cơ sở tại một số kỳ hội nghị BCH… từ đó, tiếp thu các ý kiến đóng góp để đổi mới Giải thưởng. Có thể tóm tắt một số dấu mốc tiêu biểu của giải thưởng như sau:

• Từ 1994 – 2012, Giải thưởng tổ chức 2 cấp gồm các Hội đồng chuyên ngành: Kiến trúc – Quy hoạch – Ấn phẩm và Hội đồng GTKTQG với số lượng tổng cộng lên tới khoảng 40 ủy viên HĐ. Sau đó, Hội nhận thấy với số lượng thành viên tham gia HĐ nhiều như vậy sẽ hạn chế số lượng tác phẩm kiến trúc tốt của các KTS uy tín tham gia HĐ và tạo ra một hệ thống cồng kềnh – khó đồng nhất, khác biệt quá nhiều với chuẩn quốc tế. (Hội đồng Giải thưởng Kiến trúc ARCASIA chỉ có 6 thành viên bao gồm Chủ tịch ARCASIA, đại diện các khu vực và 1 thành viên là nhân vật nổi tiếng, có uy tín trong lĩnh vực liên quan nhưng không phải là KTS, Hội đồng các Giải thưởng của Liên hiệp hội KTS Thế giới – UIA cũng cơ cấu thành phần rất tinh gọn).
• Từ năm 2002, do xu hướng phát triển xã hội chuyên ngành Nội thất đã trở thành chuyên ngành thứ tư trong các thể loại tác phẩm được xét trao GTKTQG.
• Từ năm 2006, cơ cấu GTKTQG có thêm Giải thưởng Lớn với tiêu chí là chọn lựa tác phẩm xuất sắc tiêu biểu nhất cho kiến trúc Việt Nam mỗi kỳ 2 năm (mặc dù Giải chưa tìm được chủ nhân cho tới kỳ giải 2014-2015). Năm này, BTC Giải đặt ra vấn đề cần biểu tượng nên đã tổ chức cuộc thi lựa chọn biểu tượng GTKTQG. Ý tưởng biểu tượng/ Cúp GTKTQG do Hội KTS Đồng Nai thiết kế đã đạt giải và được sử dụng cho đến nay.
• Từ kỳ giải 2010 – 2011, ngoài các Giải thưởng chính, Hội đồng Giải thưởng đưa vào bổ sung Giải Kiến trúc sư Trẻ dành cho các KTS từ 35 tuổi trở xuống có tác phẩm tốt đạt giải nhằm khuyến khích, động viên hơn nữa các tác giả trẻ dự giải. Cũng từ kỳ này, Giải Tập thể cũng được đặt ra để ghi nhận các tổ chức vận động được nhiều tác phẩm – tác giả tham dự giải.
• Năm 2014, Hội KTSVN đã tổ chưc 4 tọa đàm về GTKTQG tại 3 miền trên toàn quốc để trao đổi và thu nhận ý kiến đóng góp của các Hội KTS cơ sở, giới KTS Việt Nam, bên cạnh việc tham khảo một số Điều lệ giải thưởng kiến trúc quốc tế. Vì vậy, kỳ giải 2014 – 2015 có thể coi là kỳ giải đánh dấu nhiều sự cải cách, đổi mới để GT đến gần hơn với giới nghề với công chúng và hướng đến chuẩn mực quốc tế. GTKTQG tổ chức duy nhất một Hội đồng chung chấm 2 vòng, thành viên HĐ bao gồm đầy đủ chuyên gia các chuyên ngành và cả chuyên gia quốc tế. Cơ cấu Giải kỳ giải này thực hiện tách riêng hạng mục “Tác phẩm kiến trúc xuất sắc tại VN của KTS nước ngoài”, có thêm “Giải thưởng cho tác phẩm được cộng đồng yêu thích” thông qua bình chọn trực tuyến. Danh hiệu “Nhà Đầu tư thông minh” cũng lần đầu được trao cho các Doanh nghiệp – Chủ đầu tư được đánh giá là có tầm nhìn đổi mới, thực sự quan tâm đến lợi ích chung của cộng đồng, xã hội… Tại kỳ giải này, Giải thưởng Lớn đầu tiên đã được trao cho Tòa nhà Quốc hội.
• Kỳ giải 2016 – 2017, nhằm đổi mới hơn nữa và tạo thêm sự quan tâm, thu hút tới giải thưởng, BTC thống nhất cần thay đổi về hình thức và quy mô tổ chức trao giải một cách trọng thể và tạo dấu ấn nên Lễ Trao GTKTQG kỳ này được tổ chức cùng với Liên hoan Kiến trúc Việt Nam 2017, tại thành phố Đà Nẵng.
• Kỳ giải 2018 – 2019, nhân dịp 25 năm GTKTQG, Lễ Trao giải được tổ chức cùng với Liên hoan KTS Trẻ toàn quốc tại TP. Vũng Tàu với kỳ vọng thu hút hơn nữa sự quan tâm của giới KTS trẻ, tạo động lực thúc đẩy sáng tác sáng tạo trong giới hành nghề trẻ… Tại đây, 12 KTS các thế hệ đạt nhiều GTKTQG đã được vinh danh, nhận Kỷ niệm chương 25 năm GTKTQG.

 

NHỮNG THÀNH TỰU MÀ GTKTQG ĐÃ ĐÓNG GÓP CHO XÃ HỘI VÀ GIỚI NGHỀ TRONG 28 NĂM QUA

• Sự ghi nhận, phát hiện tài năng cùng những nỗ lực của giới kiến trúc sư đóng góp vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.
• Tạo nên những chuyển biến trong nhận thức xã hội, giúp mọi người hiểu rõ hơn về vai trò, chức năng của kiến trúc, về bản chất văn hóa và tính xã hội sâu sắc của kiến trúc trong đời sống.
• Động viên, khích lệ tư duy sáng tạo và trách nhiệm xã hội của các thế hệ kiến trúc sư Việt Nam.
• Thúc đẩy hoạt động sáng tạo kiến trúc theo các xu hướng tiến bộ, tiệm cận với các Giải thưởng kiến trúc quốc tế và khu vực.
• Tạo cơ hội đạt giải cho nhiều đối tượng KTS các thế hệ, từ nghiên cứu lý luận phê bình cho đến các lĩnh vực hành nghề kiến trúc (quy hoạch – thiết kế đô thị, kiến trúc công trình, nội thất, cảnh quan,…), kể cả KTS nước ngoài. Từ đó tạo điều kiện cho các KTS đạt giải cao được đề cử Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật; các KTS đạt giải đều được miễn điều kiện phát triển nghề nghiệp liên tục khi gia hạn chứng chỉ hành nghề kiến trúc.

 

TỔNG HỢP NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN KHẮC PHỤC, CẢI TIẾN

1. Nội dung và cơ cấu giải thưởng

• Xem xét lại cơ cấu GT đã phủ hết các lĩnh vực hành nghề? Nên thêm hoặc bớt thể loại nào?
• Bên cạnh các Giải Vàng, Bạc, Đồng cho mỗi thể loại: Nhà ở; Kiến trúc Công cộng; Kiến trúc Công nghiệp; Bảo tồn di sản kiến trúc; Kiến trúc Nội thất; Thiết kế đô thị – Kiến trúc cảnh quan; Quy hoạch ĐT&NT; Lý luận phê bình kiến trúc; Tác phẩm xuất sắc tại VN của KTS nước ngoài, có nên bổ sung thêm các giải Khuyến khích, giải Chuyên đề… để tạo cơ hội cho nhiều tác giả trong mỗi kỳ giải thưởng được tôn vinh nghề nghiệp. Dù không đạt giải cao nhất nhưng không chung chung mà có thực chất từng mặt, tạo cảm hứng theo đuổi nghề nghiệp say sưa hơn, hình thành một không khí làm nghề sôi nổi hơn.
• Có nên tiếp tục bảo hộ kiến trúc trong nước bằng việc tách riêng thể loại dành cho KTS nước ngoài?
• Có nên cơ cấu Giải Kiến trúc Xanh trong GTKTQG hay phối, kết hợp thế nào?…
• Để xã hội hóa Giải thưởng, nên có loại giải nào để cổ vũ, động viên đối với các tổ chức/ cá nhân ngoài giới KTS có thành tựu tuyên truyền, phổ biến và đầu tư, trợ giúp hoạt động kiến trúc để khuyến khích phát triển nền kiến trúc Việt Nam? Có nên thêm giải thưởng mang tên của nhà tài trợ? như Kiến trúc Xanh X, giải Công nghệ mới Y, Kiến trúc Cộng đồng Z…

2. Tiêu chí xét giải

• Tính thông điệp của Giải thưởng nằm trong Tiêu chí xét giải. Cần có Thông điệp, tiêu chí riêng cho từng kỳ giải hay không vì tác phẩm dự thi đã được thi công và đưa vào sử dụng?
• “Định hướng phát triển kiến trúc Việt Nam” đã được Chính phủ phê duyệt, chú trọng tính bền vững và bản sắc, bản địa… có tác động như thế nào trong Giải thưởng?
• Có nên xem xét, cân nhắc, làm rõ hơn một số tiêu chí cụ thể theo từng kỳ cho từng thể loại tác phẩm để nâng cao chất lượng giải thưởng các chuyên ngành?… VD như tiêu chí về suất đầu tư xây dựng có nên đưa vào cân nhắc? Vì sẽ có sự khác biệt lớn giữa công trình có vốn đầu tư công và đầu tư tư…

3. Công tác vận động tham gia và tổ chức, chấm giải

• GTKTQG hiện mới tập trung chủ yếu ở sự tự nguyện của cá nhân các KTS, thiếu các tác phẩm có quy mô chưa lớn, chưa đại diện tiêu biểu cho thực trạng phát triển kiến trúc sôi động, chưa thu hút được các tác phẩm lớn, đóng vai trò định hướng kiến trúc khu vực và phát triển xã hội, chưa làm cho nhà đầu tư thấy cần thiết tham gia.
• Phương thức tổ chức, vận động tham gia GT chưa đạt hiệu quả cao, chưa khuyến khích được đông đảo KTS các vùng miền tham dự. Thiếu sự phát hiện, động viên kịp thời các tác phẩm – tác giả mới tham dự… Mặc dù Hội đã gửi công văn đề nghị các Chủ tịch Hội cơ sở quan tâm, phát hiện, động viên KTS cơ sở mình tham gia; đề nghị Bộ Xây dựng, Bộ Văn hóa giúp triển khai theo hệ thống các Sở địa phương. BTC cũng thường xuyên cập nhật thông tin về tác phẩm – tác giả nổi bật để chủ động mời tham gia… Cần có thêm các hình thức vận động nào khác? Nên có cơ chế đề cử tác phẩm như thế nào?
• Truyền thông về giải thưởng còn nhiều hạn chế, chưa đạt hiệu quả mong muốn. Đây là công tác cần chú trọng cả trước khi phát động, trong và sau khi chấm, trao giải.
• Quy định về hồ sơ dự giải như hiện nay có cần cải thiện chỗ nào hay đơn giản hóa hơn ở mức độ nào đó?
• Thành phần, cơ cấu Hội đồng GTKTQG nên như thế nào?

+ Hội đồng nên tổ chức 2 cấp chuyên khảo và chung khảo như những kỳ đầu hay kết hợp 2 trong 1 như hiện nay?

+ Số lượng thành viên HĐ như thế nào là phù hợp? (Hội đồng các GT Kiến trúc ARCASIA và UIA thì chỉ có 6-7 thành viên, Bộ Xây dựng thì thường thành lập HĐ 11 thành viên…).

+ Thành phần HĐ có cần bổ sung? hiện nay bao gồm: Đại diện lãnh đạo 3 CQ đồng tổ chức và chuyên gia các lĩnh vực kiến trúc (kiến trúc công trình, quy hoạch cảnh quan, nội thất, lý luận phê bình) với điều kiện: Tác giả dự giải không tham gia Hội đồng GTKTQG và không phải thành viên gia đình trực hệ (vợ, chồng, cha, mẹ, con, anh chị em ruột) của ủy viên Hội đồng GTKTQG. Tác giả dự giải không tham gia Ban Chỉ đạo, Ban Tổ chức GTKTQG, Tổ Thư ký – Kỹ thuật.

+ Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng thành phần HĐ không nên loại trừ người có tác phẩm dự Giải (miễn có chính sách đảm bảo khách quan, thí dụ không cơ cấu vào hội đồng chuyên ngành có tác phẩm dự thi của mình). Như vậy có đúng theo thông lệ quốc tế và đảm bảo khách quan?

• Thời gian nghiên cứu và chấm giải cần nhiều hơn (hiện nay là 1 tuần tự nghiên cứu và 2 ngày tập trung).
• Cần có thêm sự cải tiến hình thức tổ chức chấm giải và tương tác giữa Hội đồng với tác phẩm/ tác giả qua nhiều như hình thức khảo sát, nghe thuyết minh trực tiếp…
• Tùy theo hoàn cảnh cụ thể của mỗi kỳ Giải thưởng (về số lượng tác phẩm tham dự, điều kiện tài chính, địa điểm và thời gian…), tăng cường đổi mới hình thức tổ chức để thu hút sự tham gia của KTS và cộng đồng…
• Có nên tìm hình thức xã hội hóa Giải thưởng để thu hút được sự quan tâm của cộng đồng và doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện để nâng cao chất lượng tổ chức giải thưởng…

Trên đây là tổng hợp một số ý kiến và gợi mở vấn đề ban đầu, xin được cung cấp đến quý vị. Hội KTSVN rất mong tiếp tục nhận được nhiều đóng góp của các KTS, các chuyên gia, doanh nghiệp, cơ quan báo chí, truyền thông để GTKTQG ngày càng thực sự có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, gắn kết với nhu cầu cộng đồng và có những hướng phát triển hoàn thiện bền vững với khả năng hội nhập cao!

T/M BAN TỔ CHỨC GTKTQG

Viện Kiến trúc.